Cái nhìn của một người Mỹ thuộc thế hệ Baby Boomer[1] về thế hệ của ông đối với cuộc chiến Việt Nam.
Vào năm 1963, khi tôi còn học ở trung học, kiếm việc làm thêm lúc nghỉ hè là chuyện không dễ dàng -- một hậu quả không mấy gì hay của thời đại Baby Boomer. Cuối cùng, nhờ một người bạn giới thiệu vô làm giúp việc cho nhà nghỉ của cộng đồng Công Giáo địa phương. Tôi giúp dọn ăn sáng, trưa, tối, rửa chén, giữ sự hiện diện của mình ở mức tối thiểu. Tiền lương không được nhiều, nhưng đó là bước khởi đầu cho quá trình làm việc sau này.
Nhà nghỉ áp dụng một nội qui khắt khao về sự giữ gìn yên lặng. Khách của nhà nghỉ, đa phần là đàn ông, ít khi nói chuyện với nhau, nhất là vào giờ ăn. Thay vào đó, họ ngồi lắng nghe những cuốn băng về những tiêu đề khác nhau. Một điều khá ngạc nhiên là không phải nó chỉ bao gồm những thuyết trình liên quan đến tôn giáo. Nó rất đa dạng nhưng vì không có nhiều nên tôi phải nghe đi nghe lại suốt cả mùa hè năm ấy. Một trong những bài thuyết trình gây ấn tượng nhiều nhất, nhiều đến nỗi nó đã nằm trong tâm trí của tôi suốt 45 năm, là bài nói chuyện của Dr. Thomas Dooley với một nhóm nữ tu, kể lại những kinh nghiệm mà ông đã trải qua ở Đông Nam Á từ năm 1954 đến 1960.
Cái tên của ông đã được nỗi tiếng do nhóm The Kingston Trio [2] từ năm 1958, với bài nhạc chơi lại từ một ca khúc thời nội chiến. Nhưng con người thật Tom dooley đã được để ý trước khi đó. Ông là tác giả của 3 cuốn sách về Đông Dương, nổi tiếng nhất là cuốn "Deliver Us From Evil', xuất bản năm 1956. Ông đã qua đời hai năm về trước về một chứng bệnh nan y vào lúc tôi nghe đi nghe lại bài nói chuyện của ông. Những gì tôi nghe được có lẽ đã có từ năm 1961, thậm chí trước đó, trước khi người ta bắt đầu có những cuộc thảo luận về tình hình chính trị của Đông Nam Á.
Nếu bạn không phải bị nghe cuộc nói chuyện hết lần nầy đến lần khác, bài diễn thuyết của ông ta rất hay - nhẹ nhàng và dễ nghe (mặc dầu nội dung của nó rất đứng đắn), xen vào rất nhiều câu pha trò. Chủ đề của nó giống với chủ đề của cuốn sách nêu ra ở trên, cho thấy ấn tượng đầu tiên của Dooley về trại tị nạn ở Hải Phòng và sự ác độc muốn nôn mữa của cái chính thể Stalinist mà những người tị nạn trốn bỏ. Tôi vẫn còn nhớ ông diễn tả lại ý nghĩa chính xác của tựa đề cuốn sách "Deliver Us from Evil", một liên hệ rất nhỏ với câu nói từ kinh điển. Sự liên hệ của tựa đề cuốn sách thật sự nằm trong một dữ kiện mà Dooley đã chứng kiến và tham dự.
Ba cháu bé người Việt bị dẫn đến biên giới bỡi công an Bắc Việt. Cổ họng của chúng bị cắt (cũng có thễ là bị cắt lưỡi, tôi không nhớ rõ), hình phạt dành cho những kẻ phát ngôn phản động. Khi Dooley hỏi người công an làm thế nào mà những đứa bé nhỏ như vậy có thể phạm vào tội phản quốc, người công an bảo Dooley hãy đọc kinh lạy Cha . Khi Dooley đọc đến câu, "nhưng cứu chúng con cho khỏi sự dữ", người công an cắt ngang:
"Phản động đến thế là cùng", người ấy xác định, "làm gì có sự dữ trên đất nước VNDCCH[3]."Việt Nam là tai họa khủng khiết đứng vào hàng thứ hai trong lịch sử Hoa Kỳ (cuộc Nội Chiến đứng ở vị trí hàng đầu, bỏ xa tất cả các biến động khác, và chúng ta hãy cầu nguyện Thượng Đế để cho nó đứng yên ở vị trí đó.) Chỉ đứng nhìn từ góc độ đạo đức ta mới không xem nó là tai họa. Cuộc chiến Việt Nam ngu xuẩn thì nhiều nhưng không phi nghĩa. Ai đã từng nghe Tom Dooley một lần, đừng nói đến chuyện nghe đi nghe lại cả một mùa hè, biết và nên biết điều ấy. Thành thật mà nhận định, trải qua cái nóng bỏng, qua bao từ ngữ sách vở nói về cuộc chiến, qua bao tranh cải nẩy lửa, sự thật của cuộc chiến này là sự vùng trả của những con người luôn sợ hãi về sự áp đặt lên họ một chế độ vô nhân. Chính nghĩa của cuộc chiến phải đứng về phía họ, và những đồng minh của họ.
Nhưng rồi trải theo chiều dài của thập niên 60, cuộc chiến Việt Nam càng ngày càng gây nhiều bàn cãi, cái chính nghĩa của cuộc chiến đã bị đánh mất, một phần lớn là do những chiến lược và cách hành xử của bộ máy chính quyền Johnson. Cuộc chiến đáng nhẽ không bao giờ nên để cho quân đội Hoa Kỳ đóng vai trò chủ chốt. Càng không nên viện dẫn những ngôn từ đao to búa lớn của cuộc Chiến Tranh Lạnh từ bài diển văn nhậm chức của Kennedy. Cuộc chiến Việt Nam chỉ là một vở tuồng bên lề của sự tranh chấp giữa hai khối Đông Tây, nếu thật sự nó là một phần của sự tranh chấp. Nó chỉ là một vấn đề cục bộ, giữa những người Việt chống lại sự đàn áp của người Việt. Nhưng đến khi Nam Việt Nam bị xem là một chư hầu của Mỹ, những nhận thức về nguyên nhân căn bản của cuộc chiến, tuy nhỏ nhoi nhưng là một sự hiển nhiên, đã bị phai nhòa bởi những luận điệu khá thuyết phục khác.
Cuộc chiến với sự tham dự chủ yếu của một quân đội đồng minh bao gồm những binh sĩ không đúng vai trò. Nếu Hoa Kỳ muốn tham dự vào cuộc chiến, hãy xử dụng quân đội nhà nghề, không phải bằng cái quân đội mà phần lớn là đám lính mới bị động viên gượng ép và thiếu tinh thần. (Những quân đội đã từng chiến thắng trong các cuộc chiến tranh bảo vệ đất nước hay cho chính nghĩa mà cuộc chiến Việt Nam lại không nằm trong hai điều đó). Với chiến lược quân sự tồi, sự tuyên truyền yếu kém về ý nghĩa của cuộc chiến, đôi khi thậm chí còn là dối trá. Nhưng tất cả nhừng lý do ấy không phải là nguyên nhân dẫn đến sự đảo ngược chính nghĩa của cuộc chiến vào những năm cuối của thập niên 60 và đầu thập niên 70, khi mà cái tên đầu trộm đuôi cướp tay sai của Stalin là Hồ Chí Minh được đối xử như là một người theo chủ nghĩa quốc gia, khi chính quyền Nam Việt Nam được xem là quân phiệt, và sự giúp đỡ của Hoa Kỳ được biến thành sự phiêu lưu của một đế quốc. Tất cả những lý do ấy cũng không phải là nguyên nhân dẩn đến sự cực đoan của phong trào phản chiến. Nguyên nhân thật sự của nó bắt nguồn từ một lý do khác.
Cái lý do đó hình như bắt nguồn từ cố gắng của những người Thiên Tả và những kẻ chống đối lại lệnh động viên muốn biến phong trào phản chiến trở thành một vấn đề đạo đức, một cuộc thánh chiến, mốt cuộc chiến của cái Thiện đối đầu với cái Ác[*]. Nếu chỉ biết chất vấn về thực tiển, về sự khôn ngoan, hay sự nhạy cảm của chính sách quân sự trong cuộc chiến Việt Nam thì sẽ không đi đến đâu. Nói cho có vẻ triết lý một tí, những chất vấn như vậy chỉ có thể tác động đến phương tiện sử dụng trong cuộc chiến nhưng mục đích sẽ không thay đổi. Việc phải chấp nhận cứu cánh đó (sự đối đầu của người dân Việt Nam với sự tàn bạo của Bắc Việt) sẽ không mang lại lợi ích gì cho nhừng người phản chiến, và nhất là những kẻ chống lại lệnh tổng động viên. Thành công trên những đòi hỏi về sự thay đổi cách thức chiến đấu sẽ không dẫn đến sự chấm dứt cuộc chiến mốt sớm một chiều. Và cuối cùng sẽ không chấm dứt được lệnh tổng động viên.
Cho tôi ngưng một chốc để nói rỏ điều này. Tôi không có tham dự vào cuộc chiến Việt Nam, thậm chí phục vụ trong quân đội trong suốt cuộc đời của tôi. Khi tôi bắt đầu học cao đẳng năm 1964, tôi có đăng ký vào trường huấn luyện sĩ quan trừ bị, lúc nào cũng nghĩ rằng sẽ hoàn tất khóa học và phục vụ trong quân đội với tư cách là một sĩ quan dự bị. Thật sự tôi cũng không mong muốn điều đó trở thành hiện thực. Tôi vốn không có máu nhà binh. Nhưng tôi thật sự nghĩ rằng quân đội có thể là một môi trường để thu thập kinh nghiệm quí giá cho cuộc sống. Rồi vì định mệnh xếp đặt nên năm 1965 tôi bắt đầu có triệu chứng bị thấp khớp, một chứng bệnh không tạo lắm phiền toái cho cuộc sống thường nhật của tôi. Có một điều thật ngộ nghĩnh là câu nói đầu tiên của người bác sĩ thực tập sau khi chuẩn bệnh cho tôi, "Cho bạn một tin vui, bạn khỏi phải tham gia quân đội".
Cho nên khi tôi tham gia phản đối cuộc chiến Việt Nam trong những năm tháng ấy -- và đó là một sự thật -- không phải vì bản thân tôi có gì bị tổn thất. Tôi đã tin tưởng rằng cuộc chiến ấy ngu xuẩn vì đã tạo ra quá nhiều mất mát. Tôi không hoàn toàn đồng ý với luận điệu của những người Thiên Tả, với sự lập đi lập lại sai lạc ý nghĩa câu nói của Eisenhower về sự thắng lợi của Hồ Chí Minh trong cuộc tổng tuyển cử vào năm 1956. Thật sự thì những ấn tượng về Tom Dooley và những gì ông đã chứng kiến và tường thuật lại đã là một chuyện khá xa trong quá khứ.
Nhưng ngay cả đối với những người chống chiến tranh kịch liệt nhất, sự liên hệ về gốc gác của phong trào phản chiến với sự phục vụ cho mục đích riêng của những người thuộc thế hệ Boomer đôi khi làm cho họ áy náy. Ai ai cũng phát ngôn cùng một luận điệu -- nhất là những luận điệu đạo đức thì rất dễ học dễ nói -- nhưng mục đích thật sự của phần lớn những người phản chiến, nếu không muốn nói là đa số, là sự phản kháng về cái bất tiện của hai năm phục vụ trong quân đội, với huấn luyện, thao dượt quân sự, và đối đầu với những ông thượng sĩ già với cái thế giới quan riêng biệt của mấy chả. Nếu chỉ đơn thuần phản đối về những sai lạc trong cách thức tham dự của cuộc chiến sẽ không đủ lý do để trốn tránh hai năm dài bất tiện kia. Vì thế mà cuộc chiến đã trở thành một tiêu đề cho một sự tranh đấu về đạo đức, một thứ thánh chiến. "Địa ngục, Không, Tui Không Đi" đã trở thành một khẩu hiệu được hô to với những ánh mắt ngời sáng và thậm chí với một sự giận dữ có minh chính. Quân đội Hoa Kỳ đã bị biến thành một đội quân xâm lược, và sự tự vệ của Nam Việt Nam một sớm một chiều biến thành một sự phiêu lưu của đế quốc Mỹ, một cường quốc phương Tây muốn áp đặc một quốc gia Đệ Tam theo quỹ đạo của mình, giống như đã xảy ra trong quá khứ với các thế lực thực dân. America đã trở thành Amerika[4] trong những năm điên loạn ấy.
Bằng sự xác định vấn đề của cuộc chiến Việt Nam là một vấn đề thuộc phạm trù đạo đức, không phải đơn thuần là một trong những sự lựa chọn chính trị, đã hợp pháp hóa sự liên hệ giữa chuyện chống động viên và phản đối chiến tranh. Thật là đơn giản, nếu đã là một cuộc chiến tàn bạo và phi nghĩa, thì tham dự nó bằng bất cứ hình thức nào cũng sẽ trở thành đồng lõa với sự phi nghĩa ấy. Vậy thì cái trách nhiệm phải phục vụ hai năm trong quân đội sẽ biến mất. Để có sự thống nhất trong thái độ biện hộ cho hành động của những người chống quân dịch cũng là lí do tại sao các chiến binh Việt Nam bị đối xử nhục mạ trong thời điểm ấy. Nếu một ai chịu công nhận là những chiến binh tham dự chiến trường Việt Nam đã không hành xử một cách phi nghĩa, thì ắt cũng phải công nhận rằng có thể sự đúng đắn của phong trào phản chiến phải được nên xét lại. Có thể -- cầu mong tôi nói sai -- có những cuộc biểu tình đã được dàng dựng từ sự ích kỉ và hèn nhát. Một suy nghĩ như vậy hiếm khi xảy ra vào thời điểm ấy, đừng nói chi đến chuyện được đưa ra trong công chúng. Kết quả là các binh sĩ tham chiến đã bị gán cho cái nhãn hiệu độc ác nhưng không ai chịu tìm xem lý do gì để những người phản chiến đã hành động như vậy.
Sự chuyển hướng từ một vấn đề chính trị cục bộ thành một sự lên án toàn diện về cuộc chiến bất chấp những sự thật đang xảy ra tại Việt Nam đã có một tác động tai hại lớn lao. Nó đã trở thành một thảm nạn cho những người dân Đông Dương.
Bị thuyết phục bởi luận điệu cho rằng Hoa Kỳ đang can thiệp vào nguyện vọng của một dân tộc cách xa gần nữa vòng thế giới, Quốc Hội không những đã phán quyết rút quân khỏi Việt Nam mà còn cắt viện trợ cho Nam Việt Nam, vào thời điểm mà ở năm 1974 nhiều nhà quân sử tin tưởng rằng quốc gia ấy với một số viện trợ tối thiểu có thể chống trả lại sự tấn công của Bắc Việt. Những người nối ngôi của Hồ Chí Minh, vẫn một mực tôn thờ chủ nghĩa Stalin như ông ấy, tràn vào Sài Gòn trong năm 1975 và sự đối xử tàn bạo đã được lập lại theo đúng sách vở mà họ đã thực hiện ở Hà Nội hai thập niên về trước. Deliver us from Evil.
Ở Cam Pu Chia, Khờ Me đỏ thừa lúc phương Tây bỏ rơi Đông Dương đã thi hành một chính sách diệt chủng tàn ác nhất kể từ chiến tranh thế giới thứ 2, có thể là ngay trong suốt lịch sử nhân loại, bằng killing fields[5]. (Năm 2005, một số nhà làm phim muốn thực hiện một phim tài liệu về cuộc thảm sát đã không tìm đủ người sống sót để đóng góp)
Ở Mỹ, những cuộc biểu tình phản chiến đã tặng một lệnh bài miễn chết[6] cho nhóm Cực Tả -- họ là những kẻ đã xuống đường, và bằng hành động anh dũng đó, đã đẩy lùi cuộc chiến tranh phi nghĩa và vô lương tri. Đối với nhiều người thuộc thế hệ của tôi, tham gia phong trào phản chiến có lẽ là hành động có ý nghĩa nhất trong cuộc đời của họ. Nó quá quí giá đối với họ để họ có thể xét lại mình -- và họ đã không làm điều đó. Nhưng những cuộc biểu tình phản chiến đã không đem lại sự chấm dứt của chiến tranh. Nó chỉ làm ngưng lệnh tổng động viên, và sự việc chấm dứt năm 1971, đồng thời với những cuộc biểu tình phản chiến -- khi khó mà chối cãi được nó chính là mục đính chủ yếu ngay từ lúc đầu của phong trào. Chiến tranh vẫn tiếp diễn cho đến năm 1975. Và tiếp nối bằng cái gì? Sự diệt chủng man rợ của Pol Pot và ý đồ xây dựng một chế độ Cộng Sản tàn bạo ngay từ đầu cuộc chiến của Bắc Việt trên toàn cỏi Việt Nam.
Trong một màn trình diển tập thể đồng điệu nhất của lịch sử nhân loại, những Baby Boomer -- thế hệ của tôi -- nhún vai vờ vĩnh: chuyện đó không dính dáng gì đến tôi.
Tom Dooley đã cho chúng ta thấy một sự thật hiển nhiên không thể chối cải. Những con người Việt Nam bằng xương bằng thịt, sinh ra và chết đi, chịu đựng và hy vọng (không liên hệ với cái "nhân dân" huyền hoặc của nhưng người thiên tả) -- đã bắt đầu chạy trốn Hồ Chi Minh từ năm 1955. Họ tiếp tục chạy trốn trong hai thập niên kế tiếp, xa về phương nam nơi họ có thể kiếm được mảnh đất để dung thân, khi không còn đất để chạy nữa, họ nhào ra biển cả để tiếp tục chạy trốn. Cuộc chiến vừa qua là một cuộc chiến ngu xuẩn, không có chiến lược, tuyên truyền kém, hơn nữa lại chiến đấu dại dột. Nhưng đó là một cuộc chiến có chính nghĩa. Chính những cuộc xuống đường tuần hành phản chiến nhưng lại phó mặc số mệnh của những nạn nhân thật sự của cuộc chiến, cái đó mới gọi là vô lương tâm.
Tom Dooley đã nói đúng. Tôi đã nghe ông rõ ràng và đầy đủ vào năm 1963. Nhưng đến năm 1968 thì tôi bỏ nó ngoài tai, và hình như mọi người cũng giống tôi.
by Frank Dudley Berry, Jr
Chú Thích:
[1] Baby Boomer: từ ngữ thường dùng để chỉ một người sanh vào khoảng 1946 đến 1964. Sau khi chiến tranh thế giới lần thứ hai kết thúc, số trẻ sơ sanh tăng một cách đột ngột, một hiện tượng thường được gọi là Baby boom. Một điều cần nhắc là nhóm người này đều bắt đầu trưởng thành khi cuộc chiến Việt Nam leo thang cao nhất.
[2] The Kingston Trio: tên của một ban nhạc Mỹ mà bài hát nổi tiếng đầu tiên, "Tom Dooley", kể câu chuyện rủi ro của Tom Dula, người bị treo cổ vì bị tình nghi đã giết hôn thê của mình, vào thời nội chiến Nam Bắc Mỹ.
[3] VNDCCH: Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa. Tom Dooley, cũng có thể là tác giả, đã nhầm lẩn ở điểm này khi viết tên nước là Cộng Hòa Nhân Dân Việt Nam.
[4] Amerika: từ ngữ thường được dùng để ám chỉ Hoa Kỳ (United States) một cách hơi miệt thị của những người thiên tả trong thập niên 60, 70. Gần giống như ta gọi Mỹ là Mẽo.
[5] Killing fields: những cánh đồng giết người -- từ ngữ được dùng để ám chỉ những cuộc thảm sát mang tính cánh diết chủng của những người cộng sản Cam Pu Chia sau khi chiếm được chính quyền năm 1975.
[6] Nguyên bản "The Great Sacred Cow": từ ngữ được dùng để chỉ một việc có khả năng tránh khỏi mọi sự phê phán. Không biết dịch tiếng Việt thế nào cho chuẩn đành dịch đại là "lệnh bài miễn chết", nghĩa bóng thì không đúng lắm nhưng đúng theo nghĩa đen :)
