Đột nhiên thấy được cả một chuỗi ngày thơ ấu trải dài trước mặt như khi mở cuốn album nhìn lại hình ảnh của ngày xưa. Bên tay phải, hơi chéo về trước mặt, trung tá Tuấn Anh của phái đoàn Bắc Việt đặt lên trên chiếc thảm xanh cây viết nâu có những xọc ngang vàng đục - Viết Kaolo. Lâu lắm, hai mươi năm đi qua, ngày vừa đổ tiểu học, món quà đắt giá nhất có được lần đầu - Cây viết Kaolo. Cây viết nặng và lớn so với bàn tay nhỏ bé, tôi cẩn thận vặn khẽ từng vòng phần cuối của cây viết, ngòi bút thủy tinh hình tháp có những vòng xoắn ốc từ từ ló ra khỏi ổ bút. Lũ trẻ chung quanh trầm trồ... Cây viết giá bẩy mươi lăm đồng, viết mấy cũng không "rè", viết chiều nào cũng được. Tôi hân hoan vặn ngược lại, ngòi bút rút dần vào ổ. Hai mươi năm, xã hội qua muôn ngàn biến đỗi. Đứa bé chưa bao giờ uống nước đá bào ngày nào đã lớn, lớn để chứng kiến những đảo lộn đến chót cùng kinh ngạc, những biến đổi ngược ngạo, chớp nhoáng bừng bừng lạ lùng xảy ra hằng ngày qua, hàng năm tới. Biến dạng ở tâm linh và thế giới chung quanh, biến đổi hệ thống lý luận và cách nhìn, biến đổi từng mẫu ý nghĩ, từng cái chắc lưỡi khẽ rung để che dấu niềm kinh ngạc sững sờ.
Năm 1950 ông Nixon phản đối chính sách hòa hoãn với Trung Cộng của ngoại trưởng Dean Acheson. Năm 1972 con người đối nghịch với cộng sản đó khẻ sửa lại áo Chu Ân Lai, hành động thân ái vượt xa lịch sự ngoại giao. Cũng năm này Mac Cathy nỗi bật hẳn lên khỏi những đồng viên vì tính chất diều hâu siêu đẵng của mình - 1968, tinh thần Mac Cathy lại biến dạng thành Mac Govern sau này. Những năm 50, chiếc xe đạp bánh đặc vẫn được xem là dấu hiệu của sung túc, giàu có, năm 1972 ở Sài Gòn xe gắn máy hết xài, xe hơi Ford Mustang chỉ là phương tiện di chuyển đắt giá bình thường... Đức Quốc Trưởng Bảo Đại năm xưa nay chỉ còn là một ông già hết thời dù báo Figaro mở chiến dịch thăm dò và báo Sài Gòn yể trợ - Vua Bảo Đại đã là một điều của dĩ vãng - Hiện tượng Péron không thể nào có được ở Việt Nam, nơi hai mươi năm chiến tranh đảo lộn hết toàn thể giá trị tinh thần và đời sống. Người Việt Nam, giống dân chai lỳ nhất của nhân loại.
Nhưng người Cộng Sản ở miền Bắc "hình như" không thay đổi. Y phục, hệ thống tổ chức, phương cách chuyền đạt ý nghĩ, lý luận, hút điếu thuốc, thở khói, để tay lên bàn, sửa cái kính... tất cả đều có vẻ chung chung quen quen hình nhu đã gặp, đã nghe, đã thấy. Năm 1950, tại chiến khu bên tả ngạn sông Hương nay thuộc vùng Ashau, tôi hỏi đồng chí "chú Nhân" sao súng chú quá lớn, đáp ngay - Súng chú dùng để bắn Tây! Phản ứng đếi đáp nhanh chóng đúng "tinh thần kháng chiến" này sao quá giống với câu trả lời ở phi trường Lộc Ninh khi được hỏi vì sao ống quần quá rộng. Đáp - Để dễ tác chiến chống Mỹ Ngụy! Hai mươi năm hơn đi qua đã không thay đổi gì ở trong những đầu óc đó sao? Vẫn chỉ là kháng chiến, chống lũ bán nước, đấu tranh công nông, Cộng Sản đại đồng hỗn độn va chạm khô cứng vào nhau dưới một đầu tóc rẽ ngôi giữa, hai bên hớt cao trắng phếu...
Trung tá Tuấn Anh, người có khuôn mặt lặng lẽ, trí thức nhất của phái đoàn BV, tuy có một nụ cười tươi, nhưng nụ cười đó hình như có tính toán, có sửa soạn. Nụ cười được định hướng dè chừng chợt tắt ngay nếu phải nghe một lời vượt ra khỏi hệ thống - Trung tá có ý nghĩ rằng Đông Dương sẽ trở thành một vùng Balkan nhưng tiến bộ và tự do hơn không? Những lần tắt nụ cười đó thường làm người tiếp chuyện ngạc nhiên, nhưng khi nhìn thấy cây viết Kaolo đươc trịnh trọng để trên bàn, ngòi bút đi ra chậm chậm nghiêm trọnng thi lòng tôi chớt hiểu - Hai mươi năm hơn đi qua không có thay đổi trên miền Bắc có nhiều hệ thống nghiêm cẩn không suy suyển đó. 138 trang cuốn Chiến Tranh Nhân Dân và quân đội Nhân Dân của Võ Nguyên Giáp (Nhà xuất bản Sự Thật - 1959) rặt một thứ lý luân thô thiển đến hàm hồ. Trang 112, Giáp định nghĩa Quân đội nhân dân - Đây là một quân đội thực sự của nhân dân, của nhân dân lao động, thực chất là công nông, một quân đội do giai cấp công nhân lãnh đạo!!! Không xa đó Giáp viết tiếp: "Đảng của Quân đội nhân dân đó"... Và Đảng của Giáp năm 1930 là gì? Hãy đọc lại nguyên tên: Đảng Cộng Sản Đông Dương... Tiếp tục bước chót của lý luận: Nhân dân tức là toàn thể đảng viên Cộng Sản. May quá, Giáp chưa đi đến bước chót của thái độ liều lĩnh này...
Tôi đã đi trên đường vào An Lộc trong tháng 5 năm 1972, tôi đã tiến theo Nhảy Dù để vào Quảnng Trị cuối tháng 7... Dọc quốc lộ 13, dọc quốc lộ 1, trên những đoạn đường chết với câu hỏi vang dội: Sao Cộng Sản có thể tàn ác đến độ này? Tại sao Cộng Sản có thể xuống tay tận diệt những người dân vô tội không chút e dè như thế này? Nhưng bây giờ thì tôi có thể hiểu - Người Cộng Sản đã hướng dẫn hành động theo sát với tất cả những giáo điều đã xâm nhập vào từng hơi thở, ý nghĩ của họ - Cuộc đấu tranh vũ trang để thực hiện Chủ Nghĩa Xã Hội do Quân Đội Nhân Dân đảm trách. Nó chiến đấu cho quyến lợi của Nhân Dân lao động cách mạng, được ủng hộ của Nhân Dân Liên Sô, của nhân dân tiến bộ yêu chuộng hòa bình trên thế giới!...
Vậy, nhân dân miền Nam, những nhân dân không cách mạng, không giác ngộ, không ủng hộ cho cuộc chiến đấu kia ắt hẳn được xếp vào loại nhân dân địch, nhân dân "Ngụy", loại nhân dân cần phải ... tiêu diệt!!! Chúng ta, người của miền Nam chắc sẽ không bao giờ chấp nhận một thứ hệ luận kỳ quái xuẫn ngốc độc địa kia, chúng ta cũng không nghĩ có một thứ lý luận sơ đẵng tàn hại như thế đã được thành hình làm phương châm chỉ đạo cho bao nhiêu hành động cuồng sát... Nhưng thật sự đã xảy ra, xảy đến trong tột độ kinh hoàng, xảy đến trong chót cùng kinh ngạc... Mậu Thân ở Huế, tháng 4/72 ở Quảng Trị, tháng 3/72 trên đường 13 hướng An Lộc - Chơn Thành, dù tôi là người lính chiến thuần túy đã đi trong lòng cái chết qua thời gian đằng đẵng cũng đã không hiểu nỗi tâm trạng đối phương, vang dội trong lòng mãi mãi câu hỏi trên. Nhưng hôm nay trong căn phòng kín cửa nhìn cây viết cũ kỹ trên tấm nỉ xanh lòng chớt khám phá ra nguyên lý của hệ thống giết người... Kinh khiếp thật, người Cộng Sản đã giết người qua định nghĩa - Định nghĩa cấu tạo từ mùa thu cách mạng, hệ thống hóa thêm bởi 19 năm trời trong "Chủ Nghĩa Xã Hội" - Định nghĩa ví như một lá cờ đuôi nheo nhàu nát được trang ra làm chỉ đạo cho cuộc cuồng sát tận tình... Tôi hiểu ông Ngô Đình Diệm, người quân tử vụng về của thời đại vì không theo kịp biến động của thế giới chính trị nên đã trả giá bằng cái chết tàn khốc, sự kiên không canh tân hóa ý niệm chỉ đạo điển hình qua chiếc bàn gỗ nặng nề của thời Louis 14. Vậy nên, viên sĩ quan Cộng Sản làm sao đuổi kịp được thế giới, hiểu kịp được tâm tư của người dân miền Nam khi trên tay vẫn còn nâng niu hoài cây viết cũ, đầu óc đặt kịt những lý luận "sắc bén" của đồng chí Đại Tướng, một ông giáo sử địa của những năm 1930, soạn thảo phương châm chỉ đạo chiến tranh bằng những luận cứ hồ đồ: "Cuốc vũ tranh đấu tranh của nhân dân Việt Nam thành công trước tiên chính là nhờ sự thắng trận của Hồng Quân Liên Sô đối với Phát Xit Đức, Nhật.." Vừa phải thôi, chính vì cuộc thắng trận khốn nạn đó, Pháp mới có thể trở lại Việt Nam để cùng anh dự tiệc máu người Việt Nam qua chín năm dài... Thế nhưng luận cứ trên đã viết thành lời, đã đại chúng hóa bằng những tờ roneo nhem nhuốc phổ biến đến mỗi cán bộ xã ấp, mỗi "chiến sĩ" với đầu óc bít kín như những viên gạch được xếp đầy đặn chờ hơi nóng nung đốt, để hôm nay, 1973 ở Lộc Ninh ở Thạch Hãn đâu đâu cũng chỉ nghe: Chủ Nghĩa Mác, Lê Nin dạy chúng ta rằng - Chiến tranh, nhà nước, quân đội điều là hiện tượng lịch sử, những hiện tượng đó đặt cơ sở trên các giai cấp xã hội đối nghịch và sẽ không còn nữa khi xã hội loài người không còn chia thành giai cấp đối nghịch, nghĩa là khi chủ nghĩa Cộng Sản đã thắng khắp thế giới... !!! Chủ nghĩa Mác, Lê Nin, cách mạng tháng 10 hình như chỉ còn là tài liệu nguyên cứu cho một giai đoạn lịch sử đã đi qua... Nhưng "Trung tá" Năm Tích, "Tư lệnh" phi trường Lộc Ninh, gã nông phu phụ bạc ruộng đồng để hân hoan cùng "quân hàm tương đương" cứ lập đi lập lại hoài bài học đó - Phải chăng trong đầu óc đặc cứng đó CNXH đã được thực hiện toàn hảo trên quân hàm mà Năm Tích suốt đời không bao giờ có ý niệm...
Phan Nhật Nam, Tháng 3/1973
