Những buổi chiều từ Lộc Ninh trở về, tôi bay qua đồi Gió, qua đồi 69, những ngọn đồi ở đông nam An Lộc. Cũng những buổi chiều tháng 5 và tháng như thế này của hai năm trước, 1972, nơi đây những người bạn ở tiểu đoàn 6, tiểu đoàn 3 Pháo Binh, lữ đoàn 1 Nhảy Dù đào vội chiếc hố, khoét sâu rãnh giao thông hào dưới cơn mưa đại pháo của Bắc quân ... Cũng những buổi chiều muộn khi ngày sắp hết, ánh mặt trời hồng đỏ đã bị mờ dần bởi sương lam bốc lên từ dãy rừng cao su ngút ngàn xanh ngắt. Nơi đây, trên dãy cao độ chập chùng trống trải nầy, những Phạm Tường Tuấn, Phạm Kim Bằng, Lộc "lì", Vinh "con" của tiểu đoàn 6 Nhảy Dù bậm môi đến bật máu, nhô chiếc nón sắt lên khỏi giao thông hào chờ đợi bóng đen của những T54 đang lố nhố, rì rầm dưới chân đồi sắp sửa tấn công ... Hôm nay trên chiến địa điêu tàn đó chỉ còn vương vãi vài chiếc nón sắt, túi đeo lưng và những mãnh xương trắng xám rơi rớt trên lớp đất đỏ màu máu. Dãy đồi nằm lặng dưới bóng chiều trông oan khiên như nấm mồ vĩ đại - Tôi bay qua chiến trường của hai năm trước, bay qua bầu Đồng Cỏ thấy xác chiếc Chinook bị rớt ngày 04/06/1972, bay qua Chơn Thành thấy lại chiếc trực thăng chở chuẩn tướng Đức bị cháy nát chỉ còn trơ chong chóng nằm sát bờ lộ ... Những phi công trực thăng nghĩ gì khi từ trên khoảng không nhìn xuống những thân tàu cháy xám, đống tro tàn của bộ máy, họ có tưởng đến những chiến hữu đã vỡ tan cùng các bụi, những phi công lâm nạn của mùa chiến trận 72 trên đường bay dọc con lộ tử thần này ... Đi qua chiến địa quá khứ không phải chỉ bùi ngùi vì chứng kiến dấu tích của binh lửa tang thương, nhưng để biết rằng chiến tranh chưa hề chấm dứt, hòa bình chưa bao giờ có thực, chỉ có chiến trận đổi vùng, chiến trường ngụy trang dấu mặt ... Bay qua đồi Gió, suối Tần Ô, Tân Khai, Chơn Thành, qua các chốt của bộ đội, qua các căn cứ hỏa lực của ta, qua thôn xóm vây bủa bởi giao thông hào còn mới mùi đất ướt để biết rõ một cách đau đớn và chua xót rằng, chiến trận không bao giờ ngừng nghĩ trên quê hương tàn khốc này - Không có một giây phút bình yên nào trên xứ sở tên gọi Việt Nam.
Tháng 5, tháng 6/1971 đi qua, phái đoàn Mặt Trận Giải Phóng bỏ họp vô hạn định, chiến trận bùng nổ không che dấu, phia trường Nha Trang, Đà Nẵng lần đầu tiên sau ngày Hiệp Định bị pháo kích - Phe Cộng Sản vứt bỏ chiếc mặt nạ "Hòa Bình" không ngần ngại ... Đã đến lúc họ không cần giấu mặt sau cái vỏ Hòa Bình, họ cần phải chạy đua với thời gian, chạy đua với sự sáp vô càng ngày càng khít khao giữa Nga, Hoa quanh cái trục "Đế Quốc Mỹ"... Cộng Sản Bắc Việt phải tự cứu trước khi bị hai gọng kiềm này nghiền nát. Tháng 6 đi qua để bước vào tháng 7, tháng 7 với ngày 20/07, ngày Cộng Sản xem như thắng lợi vinh quang, ngày rực rỡ sau chiến công Điện Biên, ngày đuổi hẳn thực dân Pháp, thanh toán 100 năm nô lệ ... Nhưng ngày 20 tháng 7 cũng là ngày của di cư, ngày uất hận ngàn đời không nguôi ngoai, ngày chia ly tan tác của khối dân miền Bắc đi về Nam để được sống tự do ... 20/07/1954, đến nay đã 20 năm, khoảng thời gian ngút ngàn tưởng chừng như giấc mơ, cuộc ra đi ngày nào nghĩ rằng sẽ trở lại trong thời hạn tối thiểu, ai ngờ trở thành một dứt khoát quyết liệt, một chọn lựa nghiêm trọng giữa tự do và kìm kẹp, giữa đời sống thênh thang và đời sống lạnh lùng trong một hệ thống kiểm soát ngoặc nghèo. Hai mươi năm qua như ngọn lửa lớn để đãi lọc và tinh truyền sự chọn lựa ban đầu đó, chẳng có ai trong khối người ra đi phải hối hận vì tất cả đã chọn đúng. Tôi biết chắc như vậy. Nhưng tháng 07/74 trên báo chí đối lập khuynh tả, trong những cuộc hội thảo của lực lượng đối lập tiến bộ yêu nước, của đám trí thức Sài Gòn nhan nhản xuất hiện một loại luận cứ: "Chỉ vì Hiệp Định Geneve 1954 không được thi hành nên mới xảy ra chiến tranh trong hai mươi năm qua và vì "mâu thuẩn" vẫn còn nên Hiệp Định Paris 28/01/1973 không được thực hiện, Hòa Bình cho Việt Nam vì thế chưa có. Cuối cùng, chỉ còn con đường hòa giải và hòa hợp dân tộc, con đường độc nhất để hoàn thành hòa bình ...". Loại luận cứ này được coi như chót đỉnh của ý thức tiến bộ của đám trí thức đối lập ở miền Nam. Song, tôi muốn hỏi những người này những câu hỏi cụ thể: Tại sao không dùng lại xác định: Vì Hiệp Định Paris không được thi hành (như đã dùng với Hiệp Định Geneve) mà chỉ lấy cớ miền Nam còn "mâu thuẩn"? Mâu thuẩn gì? Ai mâu thuẩn với ai? Tại sao các anh không dám nói thẳng: Cũng chính bởi vì Hiệp Định Paris không được thi hành nên hòa bình chưa có và chính phe Cộng Sản là phe phá hoại nhiều nhất, thâm độc nhất, có hệ thống nhất ... Hai mươi năm chiến tranh, hai năm "hòa bình" mất dạy chưa làm cho đám người này thấy đủ, biết được một sự thật - Sự thật rất đơn giản - Làm thế nào hòa giải được cùng người Cộng Sản, người Cộng Sản mang quốc tịch Việt Nam ...
Trận cầu quốc tế giữa hai hội Đông, Tây Đức, phe Cộng Sản, phe không Cộng Sản, gặp nhau, bắt tay nhau, tranh tài trong tinh thần hòa hợp thân ái của môi trường thể thao ... Nhưng làm sao có được cảnh này cùng anh Cộng Sản Việt Nam - Vì anh sẽ gọi cầu thủ ta là cầu thủ Ngụy, của phe tư bản rẩy chết, tai sai của chính sách thực dân mới của Hoa Kỳ ... Phe Cộng Sản sẽ không bao giờ thỏa thuận để cho hòa giải, gặp gỡ giữa những cầu thủ "giải phóng dân tộc, của cách mạng vô sản, của giai cấp công nông" với đám cầu thủ của "Ngụy quyền", cầu thủ áp bức nhân dân, cầu thủ ác ôn Mỹ Ngụy ... Tôi không nói đùa, nhưng chỉ xác định lại sự thật qua những kinh nghiệm não nề cùng người Cộng Sản Việt Nam.
Đến đây, những giòng cuối cùng của tập bút kí, tự nhiên trong lòng bỗng rực sáng một niềm thanh thản - Quả tình tôi đã có một thái độ quyết liệt thật đúng đắn đối với người Cộng Sản - Tôi xác định thái độ này chính thức, công khai mà không hề e sợ những dè bỉu, chụp mũ - Muốn được thưởng công bởi chính quyền - Còn lâu, chính quyền, chính phủ chỉ là những lực lượng nhất thời, tôi không chống Cộng để cho một cơ cấu chính trị, một cơ quan quyền lực, tôi chống Cộng vì ghê tởm cái hướng đi hà khắc kìm kẹp vô nhân tính của cái chế độ đó - Giản dị và chính xác như thế. Ngày 20/07, đọc lại một bài viết của anh Doãn Quốc Sỹ nói về ngày uất hận thiên thu này, anh Sỹ nhắc lại trong "Một vài ký ức hình nổi của giai đoạn 20/07/1954 và 20/07/1972 (Báo đời số 140): Hình ảnh đồng bào khắp nơi vượt mọi gian lao để tới Hải Phòng được phổ biến khá sâu rộng tại bất cứ nơi đâu còn gọi là đất tự do, những hình ảnh đặc biệt sĩ nhục một cách thậm tệ cho già Hồ đăng tải trên các tạp chí lớn của Âu Châu: Đó là hình ảnh hàng ngàn người xuất hiện trên bãi bể Bùi Chu, hình ảnh họ kéo lê chiếc bè lao vào lớp sóng bạc đầu, hình ảnh họ ko chen chúc trên chiếc bè mỏng manh, đàn bà đứng bế con, ống chân ngâm dưới nước quên mỏi, phần trên rét run, đàn ông khom lưng cố chèo ra khơi cho kịp những chiếc tàu đương thân ái đợi họ để rồi xã hết tốclực ra khơi xa hơn nữa để chuyển họ sang những tàu vận tải lớn hơn ..."
Và hình ảnh bi thiết, rực rỡ nhất của cuộc di cư thần thánh đã tụ lại trên điểm cao hoạt cảnh dưới đây:
Xe lửa từ Hà Nội xuống đến Hải Dương ngừng lại ở ga Phú Thái, nơi đó cán bộ Cộng Sản khám dân chúng, tha hồ dân chúng văng tục, chưởi rủa, đám cán bộ vẫn cười tươi ngọt ngào như không. Có bà gần như khỏa thân từ trong phòng khám bước ra, có bà còn ra ngồi xuống tiểu tiện rồi mới đứng dậy bận quần áo đủ, có bà xây đủ một vòng, nghiễu nghện hai bầu vú nuôi con rồi mới bận áo ... Ôi! những người đàn bà Việt Nam cực kỳ thông minh và biết trọng nhân phẩm đó! Tất nhiên đám cán bộ Cộng Sản nam nữ vẫn luôn luôn giữ nụ cười nhã nhặn bình tĩnh. Trên cái nền khỏa thân của các bà, nụ cười đó quả đã bị bóc trần đến chất lõi máy móc vô nhân của nó ... Hàng bao tấn giấy tờ của người trí thức quốc gia viết để chống đối Cộng Sản không nặng bằng một đồng cân so với cái cử chỉ vừa khôi hài vừa thâm trầm chua chát của hình ảnh cố ý kéo dài cuộc khỏa thân của các bà ..."
Anh Sỹ đã cất cho tôi được gánh nặng ngàn cân, gần hai năm nay đi đâu tôi cũng thấy người Cộng Sản ... cười. Nhừng nụ cười tươi, rộng, rất vồn vã, rất nồng nhiệt, tràn ứ đầy khắp trên các báo Quân Đội Nhân Dân, Quân Đội Giải Phóng, trên tạp chí "Đường đến vinh quang của Nam Việt Nam"... Đâu đâu cũng thấy người Cộng Sản cười, Võ Nguyên Giáp cười, Lê Duẫn cười, Phạm Văm Đồng cười, Sông Hào cười, Văn Tiến Dũng cười, Phạm Văn Bạch cười, Nguyễn Hữu Thọ cười, chiến sĩ "tên lửa" cười, đội làm cầu cười, nữ chiến sĩ miền Nam cười, những "con người Tây Nguyên" cười ... Tất cả đều mở rộng miệng đến tối đa kích thước, hàm răng tràn ra khỏi những cặp môi nhăn nhúm, choán chật cả khuôn mặt bị căng rứng, bị gấp nếp vì nụ cười quá khổ ... Rồi tôi lại phải "tiếp thu" thêm những nụ cười trên thực tế của trung tá Trần Tín ở Hà Nội, của thượng tá Năm Tích ở Lộc Ninh, của Nguyễn An Giang ở bắc sông Thạch Hãn ... Những nụ cười như trong báo chí đó được lập lại đúng cỡ, đứng điệu tràn ngập khắp nơi khi người Cộng Sản tiếp xúc cùng người lạ ... Một lần, hai lần ... lần thứ một trăm, lần thứ một ngàn, nự cười tràn ứ đó gây nên một cảm giác kỳ lạ trong tôi, cảm giác nữa nhờm tởm, nữa bị đe dọa - Nụ cười vỡ như lửa té ra khi trái lựu đạn nổ, nụ cười ghê ghê, vô nhân, vô nghĩa như con vượn, con dã nhân khi được kích thích vì dược luyện tập ... Tôi không nói quá lời, tôi không "hạ" đối phương nhưng quả tình nụ cười đó suốt hai năm gây cho tôi câu hỏi: Co phải chăng người Cộng Sản có một "chủ trương cười"? Người Cộng Sản đã cười theo chỉ thị, theo công tác, theo tiêu chuẩn? Nếu không thì tại sao, đâu đâu, ai ai cũng có một cách cười, một vẻ cười chung chung giống nhau như thế? Sông Hào, Võ Nguyên Giáp, Văn Tiến Dũng, những cá tính khác biệt, những con người khác nhau về khả năng, tính chất, môi trường trong một bức hình ở khóa hội thảo đều cùng có chung một nụ cười hả hê, thống khoái rạng rỡ ... Cho đây là những nụ cười thật vì các ông ấy là tướng, là cán bộ cao cấp được điểm Bác và Đảng ... Nhưng rồi sao đám nhân công nhà máy dệt, đội làm cầu, cán bộ mậu dịch ... những người gầy còm, mắt trắng, những kẻ tóc bạc mệt nhọc đầy như tóc rối, trên nếp nhăn, những người này có gì để phải cười giống như Giáp, như Đồng? Vậy chỉ có thể hiểu (và chắc chắn như thế): Người Cộng Sản đã được huấn luyện, kiểm soát và thi đua cười theo một tiêu chuẩn nào đó về nụ cười - Họ phải tập cười theo một mô thức được hoạch định bởi Đảng và Nhà Nước. Vậy, trước nụ cười đó còn gì xứng đáng và sít sao hơn là những thân thể tinh khôi, cao quí phẩm hạnh của con người trần truồng toàn diện. Phải, chỉ có cái thân thể nồng nhiệt tự do, thân thể ấm áp sức sống nhân bản của con người cao quí mới là ngọn triều lớn cuốn bay đi lớp nụ cười vô nhân khô héo của người Cộng Sản ... Hiểu như thế và phải hiểu như thế.
Tôi nhớ buổi chiều ngày 18/02/1973 tại bờ bắc sông Thạch Hãn trong bóng tối mờ mịt khi xé chiếc áo phơi lồng ngực trần để chỉ cho đám sĩ quan quốc tế cùng đám cán bộ Cộng Sản biết so sánh thế nào là "sự thật" về một người tù Cộng Sản bị "tra tấn tại trại giam ở Phú Quốc" với sự thật chính là thân thể tôi ... Nhưng tôi làm chưa đủ, thật ra tôi phải làm như những người đàn bà cao quí nọ.
Trong những tháng 8, 9, 10 năm 1974 tại Sài Gòn có phong trào chống tham nhũng tối đích danh tổng thống Thiệu bằng một cáo trạng sáu điểm, phong trào đòi Tự Do, Dân Chủ, đòi hỏi hủy bỏ sắc luật 16/69 và 007, nhừng sắc luật kìm kẹp báo chí một cách chặc chẽ hà khắc ... Cuộc tranh đấu lên đến cao điểm: Đòi hỏi chính phủ tổng thống Thiệu phải thực thi Hiệp Định Paris, thành lập hội đồng Hòa Giải gồm có ba thành phần và chấm dứt ngay tiếng súng để cùng người Cộng Sản "hòa hợp và hòa giải trong tinh thần dân tộc ...". Phong trào tập trung được toàn thể những linh mục Công Giáo cấp tiến cánh tả như Nguyễn Ngọc Lan, Phan Khắc Từ, Trương Bá Cần, Chân Tín ... Những người của nhóm Đối Diện trước đây. Phía Phật Giáo cũng nhập cuộc trên một địa bàn khác với sự đồng ý của giáo hội Ấn Quang tích cực yểm trợ cho Lực Lượng Hòa Giải, chủ tịch là Vũ Văn Mẫu ...
Bỏ đi sự có mặt của những người như các dân biểu đối lập ngụy danh, những chính khách cấp tiến tiền chế, những lãnh tụ tôn giáo tả khuynh có điều kiện, những đào kép cũ của những tuồng tích héo úa, trong đó những thúc đẩy quyền lợi, những khí thế ma đầu, những hào hùng trong cải lương, những giòng viết sau đây chỉ muốn nói đến cuộc nhập trận tích cực của các vị linh mục. Trong tập thể linh mục nhập cuộc cùng nhừng phe khối của họ có thể chia ra làm hai thành phần rõ rệt. Thứ nhất là nhóm các linh mục cấp tiến khuynh tả như Nguyễn Ngọc Lan, Chân Tín, Trương Bá Cần cùng những người viết Đối Diện, Trình Bày như Nguyễn Văn Trung, Thế Nguyên, Lý Chánh Trung ... Và thành phần thứ hai gồm những linh mục trước đây đã có một quá trình chống Cộng như Nguyễn Viết Khai, ông Cha rửa lễ cho cố tổng thống Diệm, người lập trường "Ngô Đình Khôi" tại Phan Thiết, một thủ lãnh chống Cộng của khu IV, Đặc Sứ lưu động của tổng thống Diệm liên lạc các trại định cư của những người Nghệ Tĩnh Bình, cũng là những tiến đồn chống Cộng của giai đoạn 54... Và Cha Thanh cũng là lý thuyết gia của phong trào Nhân Vị ở Vĩnh Long trước đây, một linh mục thuộc dòng Chúa Cứu Thế nổi tiếng về hùng biện và tinh thần chống Cộng của người dân gốc Quảng Trị.
Mục đích của phong trao thoạt tiên rất chính đáng, vì đó cũng là cơ hội cuối cùng để miền Nam kiện toàn lực lượng đối lập trong thế tranh đấu đối đầu với Cộng Sản lẫn phe Quốc Gia, hình thành một lực lượng hòa giải trong giai đoạn sắp tới khi hiệp định Paris được thi hành theo từng chi tiết nhỏ. Thái độ và tinh thần chung của cha Trần Hữu Thanh, chủ tịch phong trào là thát độ tích cực đấu tranh với tinh thần cấp tiến, thiết tha đến tương lai của miền Nam, một tương lai rất gần phải chung sống cùng người Cộng Sản. Phải nhìn nhận rằng cha Thanh đã dựng lên một phong trào rất đứng đắn và cần thiết, miền Nam sở dĩ tồi tệ quá mức như hiện nay với nạn lạm phát đứng thứ nhì của thế giới (sau Chí Lợi) chính là do tác dụng phá hoại tích cực của tham nhũng. Tham nhũng không chỉ có trong một vài động tác đầu cơ, hối lộ của giới chức chỉ huy hành chánh cao cấp, trung cấp, nhưng tham nhũng là một đặc thù của sinh hoạt miền Nam, tham nhũng bao trùm lên tất cả mọi dịch vụ giữa nhà cầm quyền và dân chúng, quân sự với đám thừa hành, giữa giới chức lãnh đạo và toàn thể mọi đối tượng tiếp xúc ... Thật là bỉ ổi và ghê tởm khi bên cạnh sự đe dọa của cuộc chiến (chưa hề dứt) với đám dân chúng lầm than tan tác, có những vụ tham nhũng bỉ ổi thô bạo như vụ buôn lậu có xe hụ còi bị bắt ở Long An, những dịch vụ buôn gạo, xăng cho Cộng Sản được điều động bởi những tỉnh trưởng, sư đoàn trưởng với giao kèo, chia chác đến lạnh người. Khi một chức trưởng ty cảnh sát Quận 5 khu Chợ Lớn được "mua" với giá trên một trăm triệu thì "tính tham nhũng" của chế độ đó đã đi đến mức siêu đẳng của tồi tệ. Cha Thanh đã dựng lên một phong trào sinh tử vì không thể nào sống với người Cộng Sản (sẽ nói rõ lại tính chất của những người này sau) khi còn tập đoàn lãnh đạo ung thối khiếp đảm như thế, cộng thêm cơ cấu dân cử gồm đa số Dân Biểu tay ngang, khí phách và khả năng tại nghị trường chỉ là thái độ quị lỵ khiếp sợ hành pháp ... Phong trào đã lên thật mạnh vì đáp ứng được nỗi mơ ước đau đớn của toàn khối dân chúng đang lăn xuống trên dốc của đói khổ.
Nhưng phong trào đã không phải chỉ ngừng ở phạm vi chống tham nhũng thuần túy như danh xưng, cũng trái ngược luôn với lời của linh mục Thanh nói ở Xóm Mới hôm 06 tháng 10...: Chúng tôi không đòi lật đổ Tổng Thống Thiệu, ông Thiệu muốn ngồi thêm năm, mười năm nữa cũng được, nhưng cần nhất là ông Thiệu phải quyết liệt diệt bỏ tham nhũng vì ba, bốn tháng nữa là Việt Cộng vào đây ở với chúng ta, mà với tình trạng tham nhũng thối nát như thế này thì chúng ta "lúa" rồi ... Lời nói của Cha Thanh, hướng đi của phong trào, mục tiêu của phong trào lần lần có những xa cách, nếu không nói là trái ngược nhau ... Mà sau hơn một tháng bùng nổ, phong trào đi đến điểm cao: Vận động trưng cầu dân ý về việc bất tín nhiệm Tổng Thống Thiệu hay không ..." Mục tiêu chót đã không dấu diếm - Để chuẩn bị thế hòa giải sống chung với người Cộng Sản. Tôi dừng lại ở đây để trở lại vấn đề ban đầu: Có thể hòa giải hay không cùng người Cộng Sản Việt Nam.
Phải, không thể nghi ngờ thiện chí và lòng tha thiết muốn hường dẫn dân chúng vào trong một phong trào sinh tử để chuẩn bị thế nhân dân tranh đấu với đối phương, một kẻ quỷ quyệt tinh vi, vô cùng thâm độc trong việc khuynh đảo, gây hỗn loạn, cướp chính quyền. Nhưng hướng tấn công chính của phong trào (Tổng Thống Thiệu) cùng mục tiêu tối hậu (hòa giải cùng người Cộng Sản) đã gây trong tôi những công phá mạnh mẽ bởi mối phát hiện nghi ngờ: Phong trào hay nhóm linh mục lãnh đạo hay cụ thể hơn là Cha Thanh chỉ là những lực lượng dọn đường để sống chung cùng người Cộng Sản bởi một áp lực tinh vi ghê gớm - Sức công phá gây nên nổi não nề như khi theo dõi các cuộc biểu tình "to lớn và quan trọng nhất", như cuộc biểu tình ngày 10/10/1974 tại Sài Gòn ... Nhìn thấy tận mắt một lớp đào kép cũ diễn trò vui trên đau đớn và hy vọng cuối cùng của nhân dân - Phong trào phải chăng đã xử dụng nhân dân như là một con ngựa chiến để đi đến đấu trường ... Cảm giác não nề cũng không phải vì thấy phong trào chuẩn bị cho "thế đứng chung với người Cộng Sản". Người lãnh đạo quần chúng hơn ai hết có trách nhiệm hướng dẫn, báo động, chuẩn bị cho nhân dân những tình huống mới - huống gì những tình huống khắt khe bắt buộc phải xảy đến. Nhưng là cảm giác gây nên bởi phong trào cấp tiến: "Có thể sống chung được cùng người Cộng Sản"... của những người đã có kinh nghiệm máu với Cộng Sản. Tôi khai triển tiếp vấn đề này ...
Trong cuộc viếng thăm của Đức Giáo Hoàng Paul VI vào Á Châu, cuộc viếng thăm Á Châu đầu tiên của một vị Giáo Hoàng Hội Thánh Công Giáo. Hội Thánh có một quá trình chống Cộng tích cực, hữu hiệu nhất, Đức Thánh Cha đã không ghé thăm Đài Loan và Việt Nam, nơi có tập thể giáo dân đông đảo với một hoàn cảnh bi thiết, nơi đất nước bị tàn phá khốc liệt bởi chiến tranh - Một xung đột hệ quả của những tư tưởng chính trị đối nghịch Tây Phương, trong đó Giáo Hội Công Giáo mặc nhiên có ảnh hưởng lớn lên một phe. Ngài không vào hai nơi này để chứng tỏ tinh thần mới của Giáo Hội, khai phóng từ đời cố Giáo Hoàng Gioan 23, sau Cộng Đồng Vatican II, Cộng Đồng mở màn cho kỷ nguyên tiến bộ, canh tân và hòa giải. Và người Cộng Sản là một trong những đối tượng lớn của cuộc hòa giải vĩ đại này ... Vì "Chỉ sau hơn năm mươi năm chế độ Cộng Sản đã chi phối và tác động lên trên 1500 triệu người của toàn cầu, trong khi đó Giáo Hội Công Giáo sau gần 2000 năm truyền đạo cũng chỉ mới có 613 triệu tín đồ" (báo Đối Diện), thế nên vấn đề hòa giải với người Cộng Sản không chỉ là một ý niệm canh tân trong phạm vi thần học, triết học mà còn là một hướng đi chiến lược lớn của Giáo Hội ... Dưới ảnh hưởng bởi ý hướng mới này, nhóm linh mục trẻ cấp tiến, xuất phát từ các đại học Âu Tây muốn đẩy mạnh cường độ hiện thực hơn trong môi trường "chiến tranh Việt Nam"; trong đó kẻ thù gớm ghiết nhất không phải là Cộng Sản mà là Thực Dân Mới, Đế Quốc Mỹ xâm lược cùng chính quyền tay sai, chính phủ Việt Nam Cộng Hòa, một lực lượng phản động, một ngụy quyền làm cục đá chận đường, vật ngăn cản không để những người cấp tiến khuynh tả có cơ hội "đối diện, hòa giải" cùng người anh em Cộng Sản trong tinh thần dân tộc!!! Thái độ này không lạ, đó là ý hướng được khai triển từ lâu với J. P. Sartre, Bertrand Russell, những người "lậm" nặng bởi mặc cảm trí thức bất lực, bất lực để tham dự cùng đời sống, bất lực để giải thích đời sống ... Mặc cảm nhỏ bé, có tội trước Cộng Sản trước Tư Bản - Những sản phẩm chính cống của hệ thống triết học Tây Phương - mà họ là những người mang vác cồng kềnh mệt mỏi trên vai cùng với tất cả nổi vô ích canh cánh đè nặng lên tinh thần. Thế nên, tôi không nói nhiều đến nhóm linh mục trên trong bài viết này vì hiểu rằng đây là thái độ độc nhất của họ - Họ không thể thỏa hiệp được với khối siêu quyền lực đã chi phối, nuôi dưỡng và xây dựng lên họ, vì kiến thức, mặc cảm và vị thế tôn quý đầy đặc quyền mà họ thụ hưởng được trong ngẫu nhiên cũng chỉ là hệ quả của một xã hội tư bản thoái hòa ... Trở lại với nhóm linh mục hữu khuynh, những người có số tuổi trên dưới năm mươi, có những kinh nghiệm cụ thể sống chết với người Cộng Sản - Bỗng nhiên trong một sớm một chiều - Họ xoay một vòng lớn và: "Xét về vấn đề Tổ Quốc thì chúng ta phải thực tâm mà thú nhận rằng phía Bắc Việt họ chiến đấu vì Tổ Quốc mà chúng ta chiến đấu vì đô la, vì địa vị ..." Linh mục Khai, Đối Diện 21 nên tóm lại:
- Thứ nhất: Đừng quá sợ sệt, trốn chạy và thù ghét Cộng Sản như lâu nay ...
- Thứ hai: Người Công Giáo phải là một chiến sĩ Hòa Bình, nhưng luôn luôn "đề cao cảnh giác"...
- Thứ ba: Phải biết đối thoại (với người Cộng Sản) trên căn bản tự do, công lý, chân lý ...
- Thứ tư: Phải xây dựng một đức tin sáng suốt để có đủ điều kiện sống chung với Cộng Sản (nếu cần) và thu phục được họ
- Thư năm: Chấp hành nghiêm chỉnh đường lối Giáo Hội để có thể " không còn cần thắng Cộng Sản bằng B52 của Mỹ ..." Linh mục Khai, Đối Diện số 21.
Những điều của Linh mục Khai viết trong tháng 01/1971 bây giờ đang được phong trào quảng diễn lại ở Xóm Mới, Chí Hòa, Hốc Môn và hiện thực hơn bằng cách yêu cầu Tổng Thống Thiệu từ chức để phong trào đẩy mạnh thế nhân dân vào cuộc đấu tranh với người Cộng Sản trong tinh thần hòa giải hòa hợp dân tộc ... Những điều của cha Khai nói gây trong lòng tôi nhiều biến động và nẩy sinh ra nhiều câu hỏi - Hỏi để trước tiên giải thích cho hành động của chính mình và sau đến tìm hiểu công việc, tinh thần của người khác. Những vấn đề cụ thể qua những câu hỏi như sau đây:
- Chúng ta có thể hòa giải cùng người Cộng Sản Việt Nam hay không? Tôi trả lời dứt khoát - Không được. Để giải thích khẳng định này, tôi lần lượt đi qua từng yếu tố ... Trước tiên, chúng tôi những người trẻ, trên dưới ba mươi tuổi không hề có mặc cảm, một não trạng (chữ của cha Khai) nặng nề đối với người Cộng Sản: Nghĩa là chúng tôi không có thiên kiến sợ, chạy trốn thù hận, đánh đuổi, tiêu diệt cho cùng người Cộng Sản. Cộng Sản đối với chúng tôi trên lý thuyết là một hệ thống tư tưởng có tính "thực dụng" để giải thích và điều động xã hội theo ý niệm công bằng và hợp lý. Chúng tôi không "hữu thần" quá độ đến nỗi sợ hãi Cộng Sản khống chế tiêu hủy Thượng Đế hay tôn giáo của mình. Chúng tôi không đến đổi "nổi loạn, vô chính phủ" nên sợ hãi chống đối với một cơ cấu chánh trị tổ chức chặt chẽ với những định chế khắt khe. Trên phương diện tư tưởng chúng tôi có quan niệm: Cộng Sản trước hay sau cũng chỉ là một hệ thống tư tưởng với khuynh hướng tiến bộ xã hội có thể áp dụng cho một vài nơi, một vài hoàn cảnh xã hội nào đó để gây nên một tình trạng bình đẳng tương đối (chỉ là tương đồi so với những bất công trầm trọng của chế độ chính trị trước đó ...). Riêng tại quê hương Việt Nam, nơi đã có một tinh thần tổng hợp tuyệt vời Nho - Phật - Lão thấm sâu vào mạch sống dân tộc, tạo nên một sức mạnh dẻo dai, bền bỉ đối kháng với mọi công phá, từ ngoài như ngoại xâm, từ trong như tầng lớp lãnh đạo suy đồi ... để luôn luôn tồn tại trong rực rỡ và thầm lặng - Thực dân Pháp đến và đi cũng chỉ là một trăm năm. Thực dân mới kiểu Mỹ đến và cũng ra đi và chắc chắn cũng sẽ bị tiêu hủy ảnh hưởng - Tóm lại, chúng tôi không bị ảnh hưởng bởi một thần quyền hay thế quyền nên chống lại người Cộng Sản - Trên bình diện tư tưởng, chúng tôi chỉ vì không chịu được tư tưởng độc tôn yêu nước và độc tôn cách mạng xã hội của người Cộng Sản - Với cơ cấu làng xã của dân tộc Việt, với tinh thần tổng hợp Tam Giáo, với cốt tủy "Nhân Chủ và Dân Chủ" của người Việt, chúng tôi không thể chấp nhận chiếc mũ Cộng Sản độc tôn phát sinh từ trời Tây - Cũng chỉ là một sản phẩm của Âu Tây như là Tư Bản ...
Chúng tôi cũng không chống Cộng vì "khủng Cộng" (chữ của Cha Khai), vì sợ hãi, tê liệt trước người Cộng Sản - Mười năm chiến tranh (63-73) nặng nhất của hai ý thức hệ, chúng tôi là tầng lớp gánh chịu đau đớn và cụ thể nhất. Chúng tôi cũng không như Cha Khai, Cha Quỳnh, Cha Nguyễn Lạc Hóa phải nhờ Tây giết Cộng (lẽ tất nhiên chúng tôi xài súng Mỹ cũng như người Cộng Sản dùng súng AK) mà đã chiến đấu bằng chính đời sống mình còng lưng xuống mang một chiếc ba lô, tay cắp súng, tay cầm thêm thùng đạn bấm đôi chân trên rừng núi bạt ngàn của miền Nam để đánh Cộng Sản ... Trong mười năm dài và chắc sẽ còn tiếp tục nếu Cộng Sản nhất định đi bước chót của "Di chúc Hồ chủ tịch".
Cũng thật là xấu hổ và vô liêm sĩ khi bảo rằng chúng tôi chiến đấu vì quyền lợi ... Quyền lợi nào ở đồng lương chỉ đủ sống nữa tháng, dăm bộ áo quần lính để mặc đủ trong chuỗi ngày dài của thời gian mười năm chiến trận. Chúng tôi cũng chưa hề được đãi ngộ (tinh thần và vật chất) như ngang với đám chiến sĩ, cán bộ của đối phương, huống gì bảo rằng chúng tôi có những "quyền lợi" để có thể trở thành đối tượng của phong trào chống tham nhũng ... Đành rằng trong nhà binh (và cũng là một môi trường chính) tham nhũng hoành hành và tác hoại gớm ghiếc ... Nhưng thiểu số thụ hưởng đó quá nhỏ bé so với tập thể bao la những người chỉ mơ ước được một giấc ngủ ngắn và bữa cơm không pha mùi thuốc súng cùng máu nóng ... Và quả tình thật đốn mạt và hèn hạ khi gọi chúng tôi là "những kẻ hiếu chiến trong cuộc chiến tranh này - những tên diều hâu thực thụ - là những nhiên liệu tinh hảo và rẽ mạt ném vào lò đúc kim cương ... Những kẻ đánh thuê, và khi đã là lính đánh thuê bao giờ cũng được trả một giá cao vì ý thức rõ bản chất của điều họ muốn và điều họ làm ..." Nguyễn Tử Lộc báo Đối Diện số 20). Ai thuê và thuê với giá bao nhiêu? Phải chăng là người Mỹ với giá tiền lương một sĩ quan cấp úy chưa đủ tiền mua gạo cho gia đình? Đừng nói như trên vì nói thế là vô ân, là kẻ ngụy trí thức, là kẻ bạo dâm liêm sĩ - Hắn ta chỉ có thể viết như thế vì đang ở trong một thành phố miền Nam - Miền đất bảo vệ bởi máu của chúng tôi ...
Để giải thích rõ các yếu tố về mình, coi như đã soi sáng một phần câu hỏi: Có thể hòa giải với người Cộng Sản Việt Nam được không? Chúng tôi cần khẳng định lại, vì ngay ở danh xưng, trong khi chúng tôi gọi họ là những người Cộng Sản Việt Nam, những người Việt Nam theo chủ nghĩa Cộng Sản, trái lại họ gọi chúng tôi là "Ngụy quân". Họ dành riêng danh từ "Việt Nam" cho mình, tự dành riêng do mình quyền và bổn phận phải làm "Cách mạng dân tộc, giải phóng miền Nam ...". Chỉ có họ mới là người Việt Nam yêu nước, người ở Hà Nội, Thanh Hóa, ở các "xã giải phóng" mới là nhân dân yêu nước, tiến bộ, yêu hòa bình còn nhân dân ở An Lộc, Quảng Trị, ở Tân Mai (Biên Hòa), ở Cai Lậy, Song Phú là nhân dân "Ngụy" không được quyền sống mà phải cần giết bỏ và tiêu hủy.
Không thể hòa giải cùng người Cộng Sản Việt Nam cũng bởi vì họ là người Cộng Sản ... Việt Nam mà không là Cộng Sản Đức, Ý, Nhật, Pháp. Vì dù là Cộng Sản Nga, Tổng Bí Thư Đảng như Khrouschev, Brezhnev cũng chỉ là những viên chức hành chánh cao cấp hành nghề chỉ huy tương tự như Thủ Tướng W. Brandt, Tổng Thống Kennedy, Cộng Sản ở Nga chỉ là một chính sách, một đường lối để canh tân và hiện đại hóa một nước với lãnh thổ quá mênh mông, sắc dân đa tạp ... Và dù cho có là Trung Hoa Đỏ đi nữa Mao Trạch Đông vẫn là tổng hợp của Tần Thủy Hoàng, Khổng Tử và một chút của Staline. Nhưng Cộng Sản Việt Nam là một tổng hợp tuyệt hảo của niềm tin cách mạng vô sản, của giải phóng dân tộc, là khối kim cương của tất thắng toàn thể, là vinh quang bình đẳng toàn khối. Năm 1930 ở Hoa Lục, Mao Trạch Đông và Tưởng Giới Thạch vẫn chỉ là hai người Trung Quốc yêu nước có đường lối cải cách xã hội, chỉ huy quốc gia khác nhau nhưng "hòa giải" trong một thế Quốc-Cộng chặt chẻ. Năm 1930 chủ tịch Staline trong chiến tuyến chống Phát Xit vẫn luôn luôn muốn bắt tay với người bạn Mỹ tốt đẹp ... Thế nhưng năm 1930 ở Việt Nam đã có Sô Viết Nghệ Tĩnh, Sô Viết Quảng Ngãi, Cộng Sản không chỉ đánh Tây cứu nước nhưng còn chặt đầu Công Giáo ở Trà Kiệu, Thăng Bình (Tam Kỳ, Quảng Tín bây giờ, Quảng Nam lúc đó), nửa đêm đốt đuốc diệt Đại Việt ở Quảng Ngãi, phục kích Phục Quốc Quân Việt Nam ở Tàu về ... Cộng Sản Việt Nam đã tạo dựng truyền thống tinh tuyền cho chủ nghĩa từ thuở phôi thai, từ ngày nhập cuộc. Một thủ đô văn hóa như Hà Nội đã bị đánh vỡ hẳn yếu tính thanh thoát cao quý của một chốn xưa đằm thắm, hóa thân thành một thành phố lạnh lùng quái dị, bị vô tính hóa đến độ tàn nhẫn phi nhân, tràn ngập đầy đường phố, trong trụ sở, trong nhà giam một đám cán bộ nghiêm nghị, cẩn mật với tiếng nói của âm thanh vùng Nghệ Tỉnh ... Tôi không thấy, không nghe được hình ảnh, âm thanh trong sáng dịu dàng của người Hà Nội như trong ý niệm, trong trí tưởng. Ở Hà Nội tôi chỉ gặp được một số cán bộ gốc Nghệ Tĩnh Bình nếu không cũng là Bình Trị Thiên hay Nam Tín Ngãi ... Và ở địa điểm trao trả Bạc Liêu, Rạch Giá trong ruộng đồng của trái tim miền Nam những người kháng chiến Nam Bộ hào hùng đánh Tây thuở trước cũng hoàn toàn vắng bóng. Cụ thể hơn hết, hai năm ở bàn hội nghị, Hoàng Anh Tuấn, Võ Đông Giang, Bùi Thiệp, Trần Văn Vầy cũng chỉ là những người Cộng Sản khu V. Phải chăng đây là những người của Mặt Trận từ những năm 59, 60 hay là đào kép chính xuất hiện diễn màn cuối khi những người như Năm Quốc Đảng, Hai Chủ Tịch xe ngựa, Tư Thắng những người Cộng Sản kháng chiến miền Nam đã lót đường dưới bom đạn của chiến tranh hoặc lui vào quên lãng. Vậy hòa giải sao được với những người Cộng Sản này khi trí não họ chỉ có một ý niệm, khi ngôn ngữ chỉ có một lý luận, khi hành động đã là một động tác phản xạ có điều kiện ... Họ có muốn ta hòa giải cùng họ không? Chắc chắn là không, vậy ta hòa giải với ai và như thế nào? Tôi xin trao lại phần trả lời cho những người hòa giải ... Xin nói thêm một điều - Nếu người Cộng Sản chịu hòa giải trong một chiến thuật đoản kỳ nào đó, chắc chắn họ cũng không ngồi chung chiếu với "lãnh tụ" Dương Văn Minh (so true!), Vũ Văn Mẫu chứ đừng nói đám đèo kép cải lương mới nổi từ đồng lầy chính trị miền Nam ...
Qua phần câu hỏi thứ hai, tôi muốn trình bày một tâm trạng não nề khi thấy các linh mục hữu khuynh đổi thái độ ... "Phải đánh thằng quỉ lớn trước, đánh thằng quỉ nhỏ sau", lời Cha Thanh. Thằng quỉ lớn là tham nhũng, là chính phủ của Tổng Thống Thiệu, là người Mỹ với chính sách thực dân kiểu mới - Tùy theo mỗi cách đặt vấn đề trên mục đích của mỗi phe nhóm. Và thằng quỉ nhỏ là Cộng Sản ... Một thằng "quỉ nhỏ" sẵn sàng đối thoại, có thể đối thoại và nên đối thoại!!! Tại sao như vậy được? Ông Thiệu và chính quyền Việt Nam Cộng Hòa hiện tại đâu phải một sớm một chiều bỗng dưng mà có được. Chiến tranh hiện tại cũng không phải vì "không thi hành nghiêm chỉnh hiệp định Paris" cũng không phải vì "người Mỹ vẫn còn dính líu vào miền Nam Việt Nam để thực hiện chính sách thực dân mới" mà có ... Ông Thiệu, Ông Khiêm, tình trạng tham nhũng bất công thối nát, chiến tranh hôm nay chỉ là hệ quả tất nhiên của các giai đoạn 45-54, 54-63, 63-74... là hệ quả của việc các lực lượng quốc gia không chịu tập trung và hoạch định hoạt động theo đúng hướng đi chung của lịch sử, dân tộc và thế giới, cũng như sau khi các lực lượng tôn giáo nhất quyết tựa vào quyền lực để củng cố và phát triển giáo truyền (che dấu mặc cảm đã cộng tác với những người khống chế dân tộc). Đó cũng là hệ quả của lần "sẩy tay" trầm trọng nhất khi miền Nam đã đánh mất cơ hội tốt đẹp, một hoàn cảnh thuận tiện (54-63) kiện toàn miền Nam để có đầy đủ khả năng và lực lượng cân bằng, hiệp thương cùng miền Bắc ... Để rồi sau đó lại mất luôn khí thế cùng thời gian sau năm 1963 trong những sa đọa giành giật, cấu xé và phân hóa thô thiển vì quyền lợi phe phái, cá nhân, rơi vào hố thảm bại cả một phong trào nhân dân năm 1966... Và tình hình hiện tại với ông Thiệu chỉ là ngọn cuối của một cơn cuồng phong thổi tàn khốc qua quê hương khốn khổ ... Có ai ngăn chặn một luồng gió ở cuối đường để đề phòng một cơn bão? Có ai chặt đi một ngọn cây để hủy diệt những hư thối từ gốc rễ ... Cha Thanh, Cha Hoàng Quỳnh, Cha Nguyễn Việt Khai chắc không thể bão rằng đã vắng mặt ở các giai đoạn kể trên. Các Cha đã đứng vào đâu trong đoạn thời gian đằng đẳng hiểm nghèo đó? Các Cha đã làm gì và làm được gì? Phải chăng các Cha đã chống Cộng và đã chống không nỗi, các Cha đã tựa vào thế của Tổng Thống Diệm, đã tựa vào thế của Chủ Tịch Hành Pháp Nguyễn Cao Kỳ, và gần gủi hơn chắc cũng có lần các Cha thỏa hiệp với Tổng Thống Thiệu ... Và các Cha đã làm gì được cho nhân dân qua những thỏa hiệp quyền lực đó? ... Năm 1974, phải chăng các thế lực đó không còn là nơi nương tựa chắc chắn nên các Cha phá bỏ. Thủ đoạn chính trị cho phép làm một chuyện những nỗi khốn cùng của nhân dân không cho phép bất kỳ ai đem hy vọng cuối cùng của họ vào một cuộc trả giá.
Giả sử rằng trong giai đoạn sau năm 1954, các ông Dương Văn Minh, Vũ Văn Mẫu dùng khả năng và ý thức trọng trách của mình (như bây giờ đang khai triển) đối với quốc gia và nhân dân, đặt vấn đề thẳng thắn cùng ông Diệm để cố tổng thống hữu hiệu hóa guồng máy chính quyền, quân đội, kiện toàn cơ cấu lãnh đạo quốc gia, chấp nhận đối thoại với Cộng Sản ... Giả sử, Cha Thanh, Cha Khai gần gũi, thường xuyên với Đức Cha Thục, Tổng Thống Diệm, dùng uy tín và thành tâm của mình để ngăn chận những sai lầm của ông Diệm và nhất là dùng "Đức tin vào Chúa để sẵn sàng đối thoại với người anh em không tín ngưỡng ..." và "Để không những yêu mến thân nhân và hãy ghét thù địch mà phải mến yều thù địch và khẩn cầu cho những người bắt bớ anh em.. (MT 5, 53, 45). Giả sử rằng các ông Nguyễn Văn Trung, Nguyễn Ngọc Lan, Chân Tín đừng di cư vô Nam tiếp tục ở cùng người Cộng Sản Hà Nội để sau khi đi Pháp học (do sự điều động của Giáo Hội, của học bỗng chính phủ Pháp thì phải chăng cũng làm một ngành của "Tư Bản"...) trở về Bắc đòi hỏi "Canh Tân và Hòa Giải", và nhận định ngay từ giai đoạn đó (giai đoạn sau 54): "Từ một thế kỷ này giáo hội đã thông qua chế độ Tư Bản ... ít phù hợp với luân lý các tiên tri và tin mừng ..." (báo Đối Diện)
Tất cả chỉ là giả thuyết vì mọi người đã ùa vào miền Nam để "tìm Tự Do", đã dựng nên một mặt trận chống Cộng khốc liệt và dứt khoát, đã đẩy nhân dân vào trong hai thế đối nghịch sống chết và đẩy đưa đất nước dần vào cuộc chiến tan vỡ - Cuối cùng, đoạn cuối này chúng tôi gánh hết, không quyền ta thán, không ý kiến, không phẫn nộ trong mười năm dài. Mười năm ê chề của màn kịch "chống Cộng" nửa vời, mười năm đau đớn của hệ luận "tìm Tự Do" nơi miền Nam - Chiến tranh toàn diện lá "cái đuôi" của "cách mạng 63", của vận động hòa bình 64-66, mà tất cả đã trôi đi như một thứ bèo hoang vỡ tan trong đại dương cuồng nộ bi thảm ... Tất cả cũng chỉ là giả thuyết và đôi khi cũng là những phản đề thô bạo đáng kinh ngạc, vì đã có những tố cáo trong quá khứ: Đến nổi linh mục Trần Hữu Thanh còn dùng cả "thần học lý luận" (?) để biện minh loanh quanh cho việc tra tấn (của chính phủ Việt Nam Cộng Hòa) trên các báo Công Giáo như Sacredo, Thẳng Tiến, Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp. Lý Chánh Trung - Đối diện số 19... Như vậy có nghĩa lý gì? Các người đã bày nên canh bạc máu, tham dự chán chê xong đứng dậy phủi tay. Ông Thiệu đâu có xa lạ với các vị trong cuộc chơi tàn bạo đau đớn đó ... Bây giờ phải chăng các người bày trò chơi mới với một số đào kép khán giả mỏi mòn.
Cuối cùng, chỉ là chúng tôi, những người chống Cộng cuối cùng và cay đắng, chộng Cộng vì không thể là Cộng Sản, vì đã ở một phần đối nghịch được lập nên từ những đám tiền bối cực đoan bất lực, một đám tiền nhân xoay rất lẹ và nhạy cảm đến độ phi nhân. Hai mươi năm của cuộc đấu tranh chống Cộng đến đây phải tạm dừng sao? Tôi lật lại đống ảnh cũ ngày xưa ... Trên bãi bể Trà Lý, đoàn người tan vỡ, xao xác, mắt lạc thần và môi tái xanh vì giá rét đứng ngâm mình trong nước đón tàu đi Nam ... Trên đại dương mênh mông của vùng biển Bắc Phần, chiếc mảng nhỏ gồm những thân cây ghép lại, nhóm dân áo đen rách gồm cả đàn bà và con trẻ ra sức chèo trong đêm hướng về đông, hướng mặt trời đợi ngày tới gặp được đoàn tàu đi về Nam ... Đi về Nam, tìm Tự Do ... Tất cả đã là thực tế hiển hiện đầy nhiệm mầu cao quí - Tôi đã đi đúng đường cùng lớp người cao cả của ngày xưa đó - Tôi đã đi đúng đường cùng và viết những giòng chữ xứng đáng để ca ngợi Tự Do.
Miền Nam Việt Nam Tháng 10/1974
