Tối qua nằm ngốn ngấu cuốn tự truyện mang tên Lạc Đường của Đào Hiếu trên talawas Chủ Nhật.
“Năm sáu mươi tuổi tôi khởi sự viết tự truyện này. Sáu mươi là tuổi ‘nhĩ thuận’ nhưng lỗ tai tôi nghe cái gì cũng trái, con mắt nhìn cái gì cũng thấy có gai. Tôi đi chùa tập thiền trong gần một năm, học theo Nam Tông, đọc Trung Bộ kinh, Bát chánh Đạo, luyện Tứ Niệm xứ… nhưng mỗi sáng giở tờ báo ra, đọc vài cái tít lớn là vứt đi vì ngày nào cũng tràn ngập chuyện vớ vẩn, chuyện tham ô, chuyện lừa đảo. Viết lách thì như bồi bút. Buổi tối bật tivi lên. Lại nói dối. Nói dối trên nền nhạc Richard Clayderman. Quanh năm suốt tháng cứ Clayderman. Lại trái cái lỗ tai. Không thể nhĩ thuận được, bèn đi học thiền. Học không được, bỏ lên núi với Dã Nhân và chú mọi nhỏ.”
Đó là những lời ở chương cuối, mang tên Một đời không bến bờ, trong cuốn tự truyện mang tên Lạc Đường của một người từng tích cực góp phần trong những chặng đường quan trọng của dân tộc Việt Nam gần nửa thế kỉ qua: phong trào sinh viên miền Nam chống Mỹ, Việt Nam sau chiến tranh, Việt Nam đổi mới và sau đổi mới, ở vị trí của một nhà báo và nhà văn làm việc lâu năm tại hai cơ quan truyền thông hàng đầu ở TP Hồ Chí Minh – báo Tuổi Trẻ và Nxb Trẻ. talawas chủ nhật kì này hân hạnh giới thiệu tác phẩm vừa hoàn thành này của nhà văn Đào Hiếu.
Đọc xong cứ có cảm tưởng như lời tự truyện này thiếu đi một cái gì. Ngẫm đi nghĩ lại vẫn không biết tác giả lạc đường ở chỗ nào. Nếu bảo ông lạc đường vì ngu ngơ theo việt cộng để bây giờ tiếc nuối thì không đúng bởi tác giả vẫn không ít thì nhiều tự hào về quá khứ sinh viên đấu tranh chuyển qua biệt động thành của mình. Bảo lạc đường vì đã cộng tác với chế độ mới sau chiến tranh để rồi sau này thức tỉnh đếm nỗi gần bị thân bại danh liệt cũng không phải vì so với tám mươi mấy triệu dân trong nước, tác giả vẫn còn rất sáng giá. Tác phẩm của ông được xuất bản trong nước tuy có tạo ra chút tiếng vang "Nổi loạn", được đi tham quan, du lịch ra nước ngoài, tư có công có, tiền bạc rủng rỉnh, đủ để đi chơi bời ở Moscow, thì hiện tại cuốc sống của ông không đến nỗi túng thiếu. Còn gán "Lạc Đường" cho những đồng chí của ông thời chiến tranh bây giờ giàu sụ nhờ tham nhũng thì chính ông mới thật sự là kẻ lạc đường, như đoạn ông tâm sự về nghề làm cách mạng:
Ngay trong những ngày đầu giải phóng tôi đã hiểu ra một sự thật mà trước đây tôi không bao giờ nghĩ tới. Đó là: làm cách mạng cũng là một cái nghề, muốn thành công trong nghề (có nghĩa là sau này làm quan lớn) thì phải có tham vọng chính trị. Muốn thực hiện tham vọng ấy thì phải nổi tiếng. Muốn nổi tiếng thì phải có “thương hiệu”. Trong các phong trào quần chúng đô thị miền Nam thời đó thì thương hiệu chính là các chức danh “chủ tịch” “tổng thư ký” “nhạc sĩ”… và phải làm cho nổi đình nổi đám được lãnh đạo biết tới thì sau này mới chắc ăn.
Xếp chuyện "Lạc Đường" qua một bên, có lẽ mốt số người đọc (trong đó có tui) sẽ cảm thấy thất vọng. Thất vọng vì nếu tin rằng đây là một lời tự truyện, những chi tiết tác giả đưa ra có lẽ phản lại những ý tưởng mà tác giả muốn truyền đạt cho người đọc về con người thật của ông. Nếu ít nhiều gì thì ông vẫn không đồng ý chuyện Bin Laden và AlQuada tấn công vào WTC tàn sát thường dân vô tội ở đoạn cuối của cuốn sách, thì ở đoạn đầu khi ông tả lại chiến công của ông, "những thằng bạch diện thư sinh tập sự làm biệt động thành!", thảy bom vào vọng gác của tổng nha cảnh sát, khi bom nổ thì vỗ đùi và cùng cười ha hả, không hề có chút vấn vương suy nghĩ là nhỡ trái mìn làm chết người đi đường, hành động đó có khác gì quân khủng bố đâu? Mà nói cho cùng thì có lẽ tác giả cũng ý thức được điều đó, nhưng có lẽ vì sau cuộc chiến ông không được phong tặng anh hùng nhân dân, anh hùng chống mỹ, nên đối với nhừng kẻ được ca ngợi như là những anh hùng, ông không cảm thấy áy náy khi phê phán họ.
Khi tác giả bàn đến anh hùng, có một điều hơi buồn cười là tác giả xếp Truman, Nixon, Bush, Marcos, Suharto đứng chung bảng với những anh hùng khát máu như Napaleon, Stalin, Mao, Polpot. Các vị tổng thống của Mỹ này chưa bao giờ được xem là anh hùng, ngay cả đối với nhân dân Mỹ. Buồn cười hơn là danh sách này lại không có những anh hùng Việt Nam như Hồ Chí Minh, Lê Duẩn mà tội ác của cải cách ruộng đất, thảm sát Mậu Thân cũng đã từng được mọi người nhắc đến. Hay là những anh hùng Việt Nam đó không đủ tư cách vì họ chỉ là những kẻ thừa hành. Ta có thể thông cảm cho tác giả vì đang sống trong nước, nhưng như thế thì lấy tư cách gì để ông phê phán người khác là bồi bút, vì ngay bản thân ông cũng không dám viết ra những gì mình nghĩ.
Có lẽ còn phải bàn nhiều nhưng bấy nhiêu cũng đủ để tui, một người đọc, cảm nhận được con người thật của ông. Tự truyện chỉ thành công nếu người viết thật thà khai báo, nếu không thì cũng chỉ nên được đánh giá như một tác phẩm của trí tưởng tượng.
